Sumarið 1841 skoðaði Jónas Hallgrímsson náttúru Íslands og fór m.a. um Þingvelli og Skjaldbreiðarhraun. Þá varð hann viðskila við fylgdarmenn sína. Hann hafði þó ekki áhyggjur af því en reið einn áfram og lá svo úti um nóttina. Hann hefur verið glöggur jarðfræðingur því án þess að geta flett upp í nokkurri handbók sá hann greinilega fyrir sér hvar hefði gosið, hvernig hraunið rann, hvernig dældin myndaðist þar sem Þingvallavatn er og hvernig gróður hefur svo breiðst yfir. Um þetta allt orti hann kvæðið Fjallið Skjaldbreiður og setti með þennan hógværa undirtitil: Ferðavísur frá sumrinu 1841. Eitt vekur athygli mína þegar ég les kvæðið í kvöld: Hann tekur fram að enginn sá þá atburði sem hann lýsir.

Þetta er glæsilegt kvæði. Lesendur taka eftir að í því talar hann ekki sem rómantíker heldur sem vísindamaður. Náttúran er ekki tákn fyrir nein óræð eða hulin öfl. Hún er hreint ekki torræð og alls ekki ógnvænleg eins og oft í ljóðum rómantísku skáldanna á meginlandinu. Skjaldbreið kallar hann „fjallið fríða“ og um sólskinið talar hann sem „glaðan röðulroða“. Áhrifamesti hluti kvæðisins eru erindin þar sem hann lýsir eldgosi. Lýsingin er svo lifandi að það er næstum eins og fari að gjósa á blaðsíðum bókarinnar þegar maður les það. Ég velti fyrir mér hvort Jónast hafi einhverntíma séð eldgos með eigin augum. Það hlýtur eiginlega að vera, öðruvísi gæti hann varla séð fyrir sér ýmis atriði sem koma fyrir í kvæðinu eins og neistaflugið eða hvernig dimmir um miðjan dag. Einhverntíma þóttist ég hafa fundið út að Jónas hafi dvalið í Fljótshlíð hjá Tómasi Sæmundssyni þegar gaus eitt skiptið í Eyjafjallajökli. En það er annað mál.

Í þriðja erindinu hugleiðir hann að enginn hafi séð þetta gerast, hvorki dýr né menn:

Engin þá um Ísafoldu
unað hafa lífi dýr;
enginn leit þá maður moldu
móðu steins er undir býr. 

Í fimmta erindi víkur hann að því sama:

Himna drottinn einn það leit.

Það sem mér finnst merkilegt er þetta: Jónas lýsir atburðum sem enginn sá nema Guð. Hann reynir að sjá náttúruna frá sjónarhorni Guðs. Það getur þýtt ýmislegt. Til dæmis þýðir það að hann lýsir staðreyndum, hann horfir á náttúruna sem vísindamaður. Hann talar ekki um hvernig náttúran lítur út frá sínu sjónarmiði eða þínu eða neinu persónulegu sjónarmiði heldur hvernig hún er óháð öllum persónulegum sjónarhornum.

Samt er kvæðið ekki tómur jarðfræðifyrirlestur. Það lýsir persónulegri upplifun, einni ákveðinni ferð. Hann minnist á hestinn sinn og hundinn sem fylgdi honum. Við skynjum að honum leið vel í ferðinni:

Heiðarbúar, glöðum gesti
greiðið för um eyðifjöll.

Hverjir ætli séu þessir heiðarbúar sem hann ávarpar þarna? Trúir hann kannski samt á einhver hulin öfl í náttúrunni? Það held ég ekki, ég held frekar þeir heiðarbúar sem hann ávarpar svona kumpánlega séu fjöllin og blómin. Þessi persónlega reynsla er þó alveg eðlilegur hluti af ljóðinu ásamt lýsingunni á eldgosinu. Það er enginn sérstakur munur á sjónarhorni mannsins og sjónarhorni Guðs. Skáldið horfir frá sjónarhorni Guðs. 

Kannski get ég reynt að útskýra hvað mér finnst merkilegt við þetta með því að telja upp hvað er ekki í ljóðinu: Í ljóðinu er náttúran ekki framandi, ekki torræð, ekki ógnvænleg. Ljóðið lýsir ekki yfirþyrmandi upplifun. Ljóðið er ekki um upplifun skáldsin, nema þá svona í leiðinni. Aðalefni ljóðsins er eitthvað sem átti sér stað alveg óháð upplifun skáldsins eða upplifun nokkurs manns ef út í það er farið. Einmitt það finnst mér lýsa djúpum og næmum skilngingi á náttúrunni. Og nú er ég kannski að nálgast það sem mér finnst merkilegt, það sem mér finnst að við ættum að læra af ljóðinu: Ef við ætlum að öðlast djúpan og næman skilning á náttúru, hvort sem við erum vísindamenn, verkfræðingar, skáld, venjulegir náttúruunnendur eða ferðamenn, þá eigum við ekki að einblína á persónulega upplifun okkar. Hún er aðeins minniháttar hræring í alheiminum, það mikilvæga er náttúran sjálf, að vera opin fyrir henni.

Kæru vinir! Vonandi hafið þið ekki gleymt hvað er merkilegt við daginni í dag. Hann er þriðji fimmtudagur í nóvember sem þýðir í fyrsta lagi að hann er alþjóðlegur dagur heimspeki í boði UNESCO og í öðru lagi dagurinn þegar fyrsta vín ársins kemur á markað: Beaujolais nouveau.

Þá vill svo til að ég hef ekki lesið staf af heimspeki í dag þótt hún sé annars daglegt viðfangsefni mitt um þessar mundir. Aftur á móti fór ég að skoða fugla. Fuglaskoðun lít ég reyndar á sem heimspekiiðkun af sértöku tagi. Þannig stóð á því í dag að ég hafði boðið útlendingum í fuglaskoðun. Þetta er markaðssetningarátak undir merkinu Inspired by Iceland þar sem við erum hvött til að bjóða útlendingum í eitthvað. Forsetinn bauð í pönnukökur, iðnaðarráðherrann bauð í fótabað, sumir bjóða í mat eða að hlusta á tónlist o.s.frv. Fyrst þegar ég skoðaði þetta fannst mér það kjánalegt: Einhver mark­aðs­setningarskrifstofa að biðja venjulegt vinnandi fólk að bjóða ókunnugum útlendingum eitthvað! Ég hugsaði að ekki nennti ég að bjóða neinum neitt enda væri ekki neitt merkilegt í kring um mig sem ég gæti boðið útlendingum upp á. Svo nokkrum dögum síðar var ég á labbi hér meðfram voginum eins oftar og sá nokkra fugla sem ég hafði ekki búist við að sjá (m.a. músarindil skoppandi á steinum í fjörunni). Þá hugsaði ég eins og oftar hvað þetta væri nú frábær staður og að fleiri ættu að vita af honum. Í kennslunni fór ég alltaf með krakkana í göngur þarna til að fylgjast með lífríkinu, sjávarföllum og öllu því sem þarna er hægt að uppgötva. Þá sá ég að auðvitað er eitthvað merkilegt í kringum mig. Um leið og ég kom heim setti ég inn auglýsingu á þar til gerðan vef. Ég hafði ekki hugmynd um hvað myndi gerast en tvær enskar stelpur gáfu sig fram. Í dag var semsagt tíminn sem ákveðinn var. Ég hélt að þær kæmu kannski ekki. En þær birtust þarna og ég labbaði með þeim niður að tjörninni og síðan út í fjöruna. Við sáum svosem ekki marga fugla og enga óvenjulega. En fyrir þeim var þetta allt óvenjulegt og merkilegt. Þær voru áhugasamar um allt og spurðu margs. Þeim fannst gaman að sjá tildru því hún væri "quite a character". Svo löbbuðum við uppeftir aftur og skoðuðum náttúrugripasafnið. Þær voru líka áhugasamar þar og skoðuðu allt vandlega og báðu mig að þýða spjöldin. Svo tóku þær strætó til baka. Allt sérlega ánægjulegt. 

Þetta var semsagt skrifað í tilefni af alþjóðlega heimspekideginum og ef þið sjáið ekki samhengið þá get ég bara reynt að fullvissa ykkur um að það er þarna samt.

Svo er hin hátíð dagsins.

Sá siður að opna fyrstu flöskuna af víni úr uppskeru síðasta sumars virðist ekki almennilega hafa náð fótfestu hér en hefur þó breiðst út um alla veröld. Bæði í New York og Tokyo er þetta gert með miklum hátíðahöldum. Upphaflega voru þetta bara partí í Frakklandi. Sumir segja að þetta sé snilldar markaðssetning að geta gert þetta hálfkaraða vín (það bragðast eins og ávaxtasafi með gerbragði) að tískusmelli um allan heim. Ég kynntist þessu í útlöndum og hef á hverju ári reynt að ná í flösku af þessu víni. Það hefur reyndar ekki alltaf tekist því þeir flytja vist bara eitthvað smáræði inn og það fæst ekki í öllum vínbúðum. Kannski eru allir orðinir svona miklir vínkunnáttumenn og snobbarar að þeir fúlsa við gerbragðinu. En það er ekki alveg málið. Málið er stemningin og að hafa ástæðu til að halda partí. Vínið er heldur alls ekki vont. Bara öðruvísi. Það er unglegt og glaðlegt og fær mann til að hugsa um liðið sumar, maður drekkur það aðeins kælt og ef maður er með skemmtilegu fólki er ekki annað hægt en komast í gott skap.