Einn sem beið eftir Herjólfi við Landeyjahöfn:

Hímdi uppá hafnargarði,
á hafið lengi út hann starði;
lét buxnaskálmar báðar síga,
baukaði þar við að míga.

Vegna samtals Þórarins Baldurssonar og Örlygs Ben á Facebook:

Tótarnir og táturnar
á tillunum og pjöllunum
striplast ánægð alstaðar
afklædd kuldagöllunum.

Þegar ég lærði til kennara var ég látinn lesa þykka ameríska bók um kennsluaðferðir. Eitt hið gagnlegasta í því námi var einfalt boðorð: Notaðu fjölbreyttar kennsluaðferðir! Svo þegar ég fór að vinna sem kennari rann smátt og smátt upp fyrir mér að í amerísku bókina hafði vantað eina kennsluaðferð sem er þó mjög gömul og margreynd. Ég minntist þess úr eigin skólagöngu að hafa lært meira með henni en mörgu öðru. Aðferðin er mjög einföld. Að teikna - að læra með því að teikna („learning by drawing“). Ég var svo heppinn að fá að kenna náttúrufræði á miðstigi, semsagt 9-12 ára nemendum. Þá var miðpunktur í námi þeirra að gera vinnubók. Þau höfðu tvær stílabækur, eina fyrir líffræði og eina fyrir eðlisfræði, jarðfræði og önnur fræði um dauða náttúru. Sumar af þessum bókum urði listræn vísindaafrek. Ég vildi að ég ætti nokkrar. 

Því miður á ég allt of lítið af gögnum um kennslu mína. Þegar ég hætti í Smáraskóla fór ég yfir allt sem safnast hafði í tölvuna: námsáætlanir fyrir allt miðstigið, vikuleg heimadæmi, málfræðiverkefni, próf, dagbækur, skráning á heimspekilegum umræðum o.s.frv. Allt þetta flutti ég á usb-lykil og labbaði svo út. Nokkrum mánuðum síðar ætlaði ég að rifja upp hvað ég hefði eiginlega gert öll þessi ár í kennslu komst ég að því að ekkert var á usb-lyklinum. Allt týnt. Lærdómurinn er að maður á að geyma gögnin sín í skýi eins og Dropbox. Það sem ekki týndist voru nokkrar myndir sem ég vistaði á mína eigin tölvu. 

Stundum dró ég semsagt upp símann minn í frímínútum og tók mynd af því sem ég hafði skrifað og teiknað á töfluna í kennslustundinni áður og einstaka sinnum tók ég myndir í miðri kennslustund. Ég var að fara í gegn um þetta og hef sett hér á síðuna það helsta sem ég fann. Þið getið séð það með því að smella á „myndaalbúm“ og skoða svo albúm sem heitir „kennsla“. Þetta er þó bara brot af því sem ég hefði getað myndað. Suma daga fyllti ég töfluna nokkrum sinnum. Þurrkaði bara jafnóðum út.

Myndin hér fyrir ofan er úr kennslustund þar sem lært var um samband tunglsins við sjávarföll. Þennan mánuð höfðu krakkarnir það heimaverkefni að fylgjast með tunglinu, á hverju kvöldi áttu þau að teikna mynd af því í sérstakt hefti. Efst á töflunni sjást myndir af breytingum tunglsins. Þegar maður kennir 9-10 ára krökkum (eða hvaða aldri sem er ef út í það er farið) þá skiptir svo miklu máli að mæta þeim þar sem þau eru. Ég hafði komist að því að mínir nemendur höfðu óljósar hugmyndir um hvað flóð og fjara er eiginlega. Áður en þau læra um hvaða áhrif tunglið hefur á sjávarföll þurfa þau að átta sig á hvað þessi sjávarföll eru eiginlega. Þannig að heil kennslustund fór í það. Við fórum líka í fjöruferðir í framhaldinu og sáum með eigin augum muninn á flóði og fjöru. 

Út í Eyjar fær sér far
flokkur söngvaranna snar
að heilsa upp á alla þar,
einkanlega stúlkurnar.

Og svo önnur vísa sem varð til í vikunni til að svara kórfélaga:

Heimaey er harla fríð
og Hörður engum líkur;
kveður burtu kuldatíð
Karlakór Reeykjavíkur.

Hér eru þrjár vísur:

1.
Braghenda er bljúgur, mjúkur bragarháttur,
hún er ekki að gera grettur,
göslast lítt með níð og skvettur.

2.
Braghenda er býsna góður bragarháttur,
við hann er og verð ég sáttur
vona að honum fylgi máttur.

3.
Braghenda er býsna lipur bragarháttur
Undir honum yrki sáttur -
ef mér veitist rímsins máttur.
 

Vísurnar eru svo líkar að maður gæti haldið að þær séu allar tilbrigði eftir sama skáldið sem reynir mismunandi leiðir til að koma orðum að sömu ljóðrænu hugmynd. En vísurnar eru reyndar eftir þrjá menn: Sú fyrsta er eftir sjálfan mig og birtist hér á þessari bloggsíðu 1. júní 2006. Vísa númer tvö er eftir Valdimar Lárusson og birtist fyrst í Fréttablaðinu 16. september 2006, bls. 47. Vísa númer þrjú er eftir Njörð P. Njarðvík og birtist í nýjustu bók hans, Birtan er brothætt, nú í vor. 

Milli vísna 2 og 3 eru þau tengsl að árin 2006-2007 skrifaði Njörður P. Njarðvík vikulega þætti í Fréttablaðið um málfar og skáldskap. Sérstaklega fjallaði hann um braghendur, birti margar eftir sjálfan sig og aðra og hvatti lesendur til að senda sér braghendur. Ég sé ekki betur en Njörður hafi endurbætt vísu 2 og gert úr henni vísu 3 og að honum hafi tekist það nokkuð vel. Erfiðara er að rekja tengsl milli vísna 2 og 3 við vísu 1.

Ég heyrði vel látið af bók Njarðar og náði mér í hana um daginn. Sérstaklega gerði mig forvitinn að í henni væru bara notaðir tveir bragarhættir: hin íslenska braghenda og japanska hækan. Stundum hef ég nefnilega reynt að yrkja undir þessum háttum, sérstaklega þegar kveðskaparkappið stóð sem hæst hér um árið. Ég varð steinhissa þegar fyrsta ljóðið í bókinni (vísa 3) var eitthvað kunnuglegt og þegar rann upp fyrir mér að það minnti mig á vísu eftir sjálfan mig (vísu 1). Ég mundi vel eftir þáttum Njarðar í Fréttablaðinu og datt fyrst í hug að vísan hans hefði fyrst birst þar og ég hefði verið undir áhrifum frá henni þegar ég gerði mína. Svo fann ég út að mín hafði birst fyrst. 

Það er möguleiki að Valdimar hafi lesið bloggið mitt á sínum tíma og þá fengið hugmyndina að sinni vísu. Mér finnst það þó ekkert svo líklegt. Sennilegra þykir mér að þetta sé dæmu um hvernig bragarhátturinn fer stundum að yrkja sig sjálfur. Eða kannski má segja að þetta sé dæmi um hvernig hugmyndir, þar á meðal ljóðrænar hugmyndir, lifa eigin lífi. Þær fara sínu fram og stinga sér niður hvar sem þær sjá reiðubúinn huga. 

Sumarið 1841 skoðaði Jónas Hallgrímsson náttúru Íslands og fór m.a. um Þingvelli og Skjaldbreiðarhraun. Þá varð hann viðskila við fylgdarmenn sína. Hann hafði þó ekki áhyggjur af því en reið einn áfram og lá svo úti um nóttina. Hann hefur verið glöggur jarðfræðingur því án þess að geta flett upp í nokkurri handbók sá hann greinilega fyrir sér hvar hefði gosið, hvernig hraunið rann, hvernig dældin myndaðist þar sem Þingvallavatn er og hvernig gróður hefur svo breiðst yfir. Um þetta allt orti hann kvæðið Fjallið Skjaldbreiður og setti með þennan hógværa undirtitil: Ferðavísur frá sumrinu 1841. Eitt vekur athygli mína þegar ég les kvæðið í kvöld: Hann tekur fram að enginn sá þá atburði sem hann lýsir.

Þetta er glæsilegt kvæði. Lesendur taka eftir að í því talar hann ekki sem rómantíker heldur sem vísindamaður. Náttúran er ekki tákn fyrir nein óræð eða hulin öfl. Hún er hreint ekki torræð og alls ekki ógnvænleg eins og oft í ljóðum rómantísku skáldanna á meginlandinu. Skjaldbreið kallar hann „fjallið fríða“ og um sólskinið talar hann sem „glaðan röðulroða“. Áhrifamesti hluti kvæðisins eru erindin þar sem hann lýsir eldgosi. Lýsingin er svo lifandi að það er næstum eins og fari að gjósa á blaðsíðum bókarinnar þegar maður les það. Ég velti fyrir mér hvort Jónast hafi einhverntíma séð eldgos með eigin augum. Það hlýtur eiginlega að vera, öðruvísi gæti hann varla séð fyrir sér ýmis atriði sem koma fyrir í kvæðinu eins og neistaflugið eða hvernig dimmir um miðjan dag. Einhverntíma þóttist ég hafa fundið út að Jónas hafi dvalið í Fljótshlíð hjá Tómasi Sæmundssyni þegar gaus eitt skiptið í Eyjafjallajökli. En það er annað mál.

Í þriðja erindinu hugleiðir hann að enginn hafi séð þetta gerast, hvorki dýr né menn:

Engin þá um Ísafoldu
unað hafa lífi dýr;
enginn leit þá maður moldu
móðu steins er undir býr. 

Í fimmta erindi víkur hann að því sama:

Himna drottinn einn það leit.

Það sem mér finnst merkilegt er þetta: Jónas lýsir atburðum sem enginn sá nema Guð. Hann reynir að sjá náttúruna frá sjónarhorni Guðs. Það getur þýtt ýmislegt. Til dæmis þýðir það að hann lýsir staðreyndum, hann horfir á náttúruna sem vísindamaður. Hann talar ekki um hvernig náttúran lítur út frá sínu sjónarmiði eða þínu eða neinu persónulegu sjónarmiði heldur hvernig hún er óháð öllum persónulegum sjónarhornum.

Samt er kvæðið ekki tómur jarðfræðifyrirlestur. Það lýsir persónulegri upplifun, einni ákveðinni ferð. Hann minnist á hestinn sinn og hundinn sem fylgdi honum. Við skynjum að honum leið vel í ferðinni:

Heiðarbúar, glöðum gesti
greiðið för um eyðifjöll.

Hverjir ætli séu þessir heiðarbúar sem hann ávarpar þarna? Trúir hann kannski samt á einhver hulin öfl í náttúrunni? Það held ég ekki, ég held frekar þeir heiðarbúar sem hann ávarpar svona kumpánlega séu fjöllin og blómin. Þessi persónlega reynsla er þó alveg eðlilegur hluti af ljóðinu ásamt lýsingunni á eldgosinu. Það er enginn sérstakur munur á sjónarhorni mannsins og sjónarhorni Guðs. Skáldið horfir frá sjónarhorni Guðs. 

Kannski get ég reynt að útskýra hvað mér finnst merkilegt við þetta með því að telja upp hvað er ekki í ljóðinu: Í ljóðinu er náttúran ekki framandi, ekki torræð, ekki ógnvænleg. Ljóðið lýsir ekki yfirþyrmandi upplifun. Ljóðið er ekki um upplifun skáldsin, nema þá svona í leiðinni. Aðalefni ljóðsins er eitthvað sem átti sér stað alveg óháð upplifun skáldsins eða upplifun nokkurs manns ef út í það er farið. Einmitt það finnst mér lýsa djúpum og næmum skilngingi á náttúrunni. Og nú er ég kannski að nálgast það sem mér finnst merkilegt, það sem mér finnst að við ættum að læra af ljóðinu: Ef við ætlum að öðlast djúpan og næman skilning á náttúru, hvort sem við erum vísindamenn, verkfræðingar, skáld, venjulegir náttúruunnendur eða ferðamenn, þá eigum við ekki að einblína á persónulega upplifun okkar. Hún er aðeins minniháttar hræring í alheiminum, það mikilvæga er náttúran sjálf, að vera opin fyrir henni.

Í framhaldi af pistlinum í gær rifjaðist upp ýmislegt skemmtilegt úr Grunnskólanum á Blönduósi sem nú heitir Blönduskóli. Oft hef ég sagt við vini og kunningja í menntabransanum að þar hafi verið besta skólastarf sem ég hafi kynnst. Ég hef líka verið óhræddur við að rökstyðja. Reyndar þarf nokkuð langt mál til að útlista öll rök fyrir því vegna þess að gott skólastarf er samtvinnað úr svo mörgum þráðum. Ég gæti talað um mitt ágæta samstarfsfólk - þau ættu skilið að ég skrifaði sérstakan pistil um hvert þeirra. En í dag vil ég segja ykkur frá einföldu atriði sem hafði mikið að segja. Það er svo einfalt að flestir skólar ættu að geta tekið það sér til fyrirmyndar með litlum kostnaði. Eitt af því sem stuðlar að öflugu skólastarfi er vinnuherbergi kennara.

Skólinn á Blönduósi var og er lítill landsbyggðarskóli, sveitarfélagið sem rekur hann lítið og skuldugt. Hið öfluga skólastarf var ekki að þakka stórum fjárveitingum. Alls ekki, alltaf þurfti að spara en í samvinnu starfsfólksins (stjórnenda, kennara, skólaliða, húsvarðar) leystust úr læðingi kraftar sem ég hef saknað úr betur útbúnum skólum í ríkari sveitarfélögum. Í skólanum á Blönduósi höfðu kennarar vinnuaðstöðu í sérstöku herbergi. Víðast hvar þætti það ekki merkileg aðstaða: Lítið herbergi, varla helmingur af venjulegri kennslustofu, u.þ.b. 10 borð 100x60 cm og tveir kennarar um hvert borð. Hillur en engar skúffur, tvær tölvur, skanni, tveir prentarar (annar með lit), ljósritunarvél í kompu við hliðina. Auk þess átti skólinn nokkrar fartölvur sem auðvelt var að fá lánaðar fyrir vinnu í þessu herbergi. Hljómar ekki merkilega. En það merkilega var ekki útbúnaðurinn heldur samskipti fólksins í herberginu.

Í ríku sveitarfélagi eins og Kópavogi eru byggðir íburðarmiklir skólar í hverju nýju hverfi sem sprettur upp út um allar heiðar. Í þeim eru hinsvegar engin vinnuherbergi kennara. Stefna bæjarins er að kennarar hafi vinnuaðstöðu sína í kennslustofunni. Þegar skólar eru einsetnir er kannski eðlileg krafa að húsnæðið sé nýtt eins og kostur er. Hinsvegar verður þetta til að kennarar einangrast, þeir sitja hver í sinni stofu með sín verkefni. Svo hafa þeir einn tíma í stundatöflunni ætlaðan fyrir "samráð".

Fyrir utan venjulega viðveruskyldu kennara var ekki ætlast til að við notuðum þetta herbergi á Blönduósi en mörg okkar kusu að gera það. Þar var nefnilega þetta vinnuandrúmsloft sem fær jafnvel latasta og óskipulegasta fólk til að sökkva sér í verkefnin og afkasta meiru en það gæti nokkru sinni heima innan um öll heimilisverkin. Þarna gátu liðið klukkustundir án þess nokkur segði orð heldur sátu allir niðursokknir í sína vinnu. Þó var óskráð regla að allir gátu bryddað upp á samtali hvenær sem þeim datt í hug og oft voru líflegar umræður. Í þessu herbergi var þó bara talað um vinnuna. Ef fólk vildi tala um eitthvað annað var farið á kaffistofuna. Þannig gat eftirfarandi hæglega gerst: Allir sitja í þungum þönkum yfir verkum sínum þangað til hugsanir í einum kollinum kalla eftir viðbrögðum og þá er sagt eitthvað eins og: "Heyriði: Á morgun ætla ég að kenna regluna um röð reikniaðgerða, hvernig haldið þið að sé best að gera það?" Þegar svona spurning heyrðist í vinnuherberginu brást ekki að einhver hafði einmitt í fyrra dottið niður á bráðsniðuga aðferð til að kenna einmitt þetta atriði eða allavega voru allir boðnir og búnir til að hjálpa. Einfalt og óformlegt. Þarna var hægt að varpa fram spurningum og hugmyndum þótt þær væru ómótaðar um leið og þær kviknuðu. Óþarfi að bíða eftir samráðsfundi í næstu viku. Rétt rúmlega tvítugur nýútskrifaður kennari sat þar við hliðina á kennara með margra áratuga reynslu. Alltaf var hægt að spyrja næsta mann ráða. Ekkert smáatriði of lítið til að ástæða væri til að biðja um aðstoð og engin hugmynd svo brjálæðisleg að ástæða væri til að þegja um hana. Fólkið var ólíkt eins og það var margt: sumt innhverfir bókaormar og sumt úthverf félagsmálaofurmenni. En einmitt þá gerist eitthvað merkilegt. Heildin verður meiri en summa partanna, hver starfsmaður verður frjórri og afkastameiri en hann væri út af fyrir sig. Nýjar hugmyndir fæðast og nýjar fyrirætlanir smíðaðar sem engum hefði dottið í hug sitjandi einn í sinni stofu. 

Eitt dæmi skal ég segja ykkur. Einn dag snemma vors situr hópur kennara í vinnuherberginu niðursokkinn í vinnu sína, kannski að undirbúa próf. Þá heyrist frá konunni sem kennir dönskuna (því miður man ég ekki hvað hún heitir en ég man vel hvernig hún lítur út og m.a.s. röddina): "Heyriði krakkar, hvað segiði um að við höfum vorverkefni um Hveravelli á unglingastiginu? Við látum alla vinna einhver verkefni um Hveravelli. Þannig væri hægt að samþætta námsgreinar. Svo förum við með hópinn á Hveravelli í vor". Meira þurfti ekki. Allir sáu í hendi sér hvílíkt snjallræði þetta var. Hugmyndin var borin upp á næsta kennarafundi og stjórnendur drifu í að útvega rútu, skapa svigrúm í stundatöflu fyrir hópvinnu og annað sem til þurfti. Allir kennarar bjuggu til verkefni um eitthvað sem höfðaði til þeirra. Svo fóru ein eða tvær vikur í að læra um Hveravelli: um jarðfræði, um landafræði, áttir, örnefni og slíkt, um gróður, um fugla og önnur dýr, um þjóðsögur, lesnar sögurnar um Fjalla-Eyvind og um Reynistaðabræður (man ekki hvort viðeigandi erindi úr Áföngum var lesið en ég hefði haft það með ef ég hefði séð um þann part). Ég tók að mér að skipuleggja verkefni um veður. Ég náði í tölur um meðalhita mánaða á Hveravöllum og Blönduósi marga áratugi aftur í tímann og lét krakkana teikna línurit. Síðan áttu þau að skrifa einhverja greinargerð, útskýra muninn á línunum og eitthvað fleira kannski. 

Einn af síðustu skóladögunum var síðan farið með allt unglingastigið á Hveravelli. Mig minnir að sjöundi bekkurinn hafi verið hafður með af því að þau væru næstum því unglingar. Þetta var að vísu talsverð bjartsýni. Vegurinn upp á Hveravelli er aðeins slóð og ófær langt fram eftir vori. Við vorum hinsvegar heppin og leiðin var greiðfær þegar við fórum. Þar var allt merkilegt skoðað. Jarðfræðihópurinn skoðaði hveri, þjóðsagnahópurinn skoðaði minnismerkið um Eyvind og Höllu og fór í litla hellinn sem sagt er að þau hafi dvalið í. Landafræðihópurinn stóð með áttavita og kort og fann út hvað fjöllin hétu. Ég fór með veðurfræðihópinn minn að hitta fólkið í veðurathugunarstöðinni. Skömmu síðar var reyndar hætt að hafa mannaða veðurathugunarstöð á Hveravöllum. En við hittum þarna hjónin sem gáðu að veðrinu á þriggja tíma fresti allan sólarhriginn, allt árið. Þau sýndu okkur hin ýmsu mælitæki: úrkomumælana, hitamælana, sérlega hugvitssamlegt tæki til að mæla sólskinsstundir og fleira. 

Svo var borðað nesti, kannski farið í leiki (man það ekki) og snúið heim á leið. Á leiðinni sáum við bæði ref og rjúpu. Borgarbörn hafa fæst tækifæri til að sjá ref í náttúrulegu umhverfi sínu; rjúpu varla heldur. Þið sjáið að þetta varð ógleymanleg reynsla fyrir alla, bæði fyrir nemendur og kennara. Ég átta mig  á að ekki geta allir skólar farið í vorferð á Hveravelli. En ég fullyrði að enginn skóli býr svo illa að hafa ekki eitthvað merkilegt í umhverfi sínu. Hinsvegar gæti verið einum og einangruðum kennara ofviða að nýta alla möguleikana. En þegar nokkrir kennarar, sem þekkjast og treysta hver öðrum, koma saman þá er hægt að skipuleggja allt, þá er allt hægt. Til að það geti gerst þarf einhvern stað þar sem fólk dvelur saman. Þarf ekki merkilegan stað, dugir að hafa eitthvað eins og kompuna á Blönduósi sem hét vinnuherbergi kennara.

Í gær og í dag er víða rætt hvort fundir séu mikilvægir eða ekki. Fyrrverandi forsætisráðherra heldur því fram að ríkisstjórnarfundir séu „smávægilegt formsatriði“ eftir að hafa verið dæmdur af Landsdómi fyrir að brjóta gegn þeirri skyldu sem stjórnarskráin kveður á um að forsætisráðherra eigi að halda ráðherrafundi um mikilvæg málefni. Ekki hef ég setið í ríkisstjórn og veit ekki hvernig fundir hafa tíðkast þar. Hinsvegar hef ég setið á óteljandi fundum, mörgum slæmum, sumum góðum og einnig verið á vinnustöðum og í félagsskap þar sem engir fundir voru haldnir. Helsti lærdómur af þessari reynslu er að fundir eru mjög mikilvægir og þeir þurfa að vera góðir.

Fyrst skuluð þið hugsa ykkur félag þar sem stjórnin heldur aldrei fundi nema alveg tilneydd. Langlíklegast er að formaðurinn geri allt sem gera þarf. Kannski hringir hann í gjaldkerann ef nauðsynlegt er að borga reikninga eða rukka félagsgjöld. Formaðurinn heldur kannski að hann sé bara að gera allt þægilegt og óformlegt. Í reyndinnni hinsvegar leggur hann á sig meiri vinnu en hann þarf og bakar sér óþarfa áhyggjur. Hann gleymir að deila verkefnum og ábyrgð. Hin í stjórninni spælast af að vera ekki höfð með í ráðum og fá ekki neitt að gera. Formaðurinn á ekki að gera allt sjálfur. Í þessu félagi endar allt með leiðindum fyrr eða síðar.

Næst skuluð þið hugsa ykkur félag þar sem haldir eru fundir en þeir eru lélegir. Það er alls ekki sama hvernig fundir eru, þeir geta verið góðir eða slæmir, árangursríkir eða gagnslausir. Slæmir fundir hafa nokkra áberandi galla sem auðvelt er að þekkja: (1) Dagskrá er ónákvæm eða liggur ekki fyrir. Þetta verður til þess að hver fundargestur talar helst um það sem honum sjálfum liggur á hjarta. Eftir að allir hafa látið móðan mása um hugðarefni sín hefur ekki verið tekið á neinum sameiginlegum málum. Allir eru jafn nær og áður. Ekkert er ákveðið um hvað eigi að gera næst. Fundurinn er í besta falli gagnslaus en sennilega tímasóun. (2) Dagskrá fundarins liggur fyrir en ekki er farið eftir henni. Algengast er að fólk fari að tala um eitthvað annað, fari út fyrir efnið. Ef það er ekki stöðvað er blaðrað um heima og geima og viðfangsefni fundarins er skilið eftir. Í lok fundarins er orðið of seint að tala um það sem máli skiptir og engar ákvarðanir eru teknar. Fundurinn reynist gagnslaus. (3) Ekki er farið eftir tímaáætlun. Oft eru tímaáætlanir óraunsæjar. Ef tvær klukkustundir eru ætlaðar fyrir fundinn þá er sennilega eitthvað að. Enginn venjulegur fundur þarf að taka meira en klukkustund. Í fyrsta lagi heldur fólk ekki fullri athygli mikið lengur en það. Ef ekki er hægt að komast yfir allt á klukkutíma þá er betra að halda fleiri fundi. Ef fundinum er ætlað að standa lengur má búast við að umræða fari um víðan völl. Annar algengur galli er að umræðuefni eru ekki tekin fyrir í þeirri röð sem dagskráin segir til um. Þetta skiptir máli. Ef röð fundaratriða er breytt verða allir á fundinum að samþykkja það. Ástæðan er að allir viðstaddir verða allan tímann að hafa á hreinu hvert umræðuefnið er hverju sinni, til dæmis með því að geta lesið það á blaði fyrir framan sig. 

Þessir þrír lestir vondra funda fléttast saman. Gallar á fundum eru líka fleiri en þeir eru þá skyldir þessum og kjarni þeirra er að tíminn fer í að tala um eitthvað annað. Næst ætla ég að reyna að lýsa góðum fundum. Það er ekkert leyndarmál að eftirfarandi byggi ég á reynslu á einum ákveðnum vinnustað þar sem fundir voru sérlega árangursríkir og þeir áttu ekki minnstan þátt í hvað allt starf gekk vel þar og hvað allir voru ánægðir með þá stofnun.

Góðir og árangursríkir fundir hafa nokkra kosti. Hver sem vill halda góðan fund getur gert það með því að fara eftir einföldum reglum. (1) Fundir eru haldnir á fyrirfram ákveðnum tíma, til dæmis einu sinni í viku, alltaf á sama tíma dags. Þetta er algengt og yfirleitt auðvelt að skipuleggja. Kosturinn við þetta er að allir viti hvað stendur til, ekkert fer milli mála, allt er á hreinu. Ef hvern fund þarf að boða sérstaklega skapast óvissa: Er fundur? Er ekki fundur? Ég held að það sé fundur. (2) Dagskrá fundarins er auglýst fyrirfram. Hér skiptir líka máli að allir hafi á hreinu hvað stendur til. Ef einhver vafi leikur á svona hlutum verður það bara til leiðinda og óánægju. Dagskráin er líka til að fólk geti undirbúið sig; einhver vill kannski taka með sér gögn á fundinn, flestum nægir að renna yfir í huganum hvort eða hvað þeir vilji segja um fundarefnin. Milli funda gefst líka tækifæri til að óska eftir að einhver efni verði tekin fyrir. (3) Fundurinn byrjar stundvíslega og hættir á tilsettum tíma. Þetta ætti að vera augljóst, þó ekki væri nema fyrir það hvað lífið er þaulskipulagt hjá flestu nútímafólki - fólk þarf að sækja börn á leikskóla o.s.frv. (4) Fundurinn þarf að hafa stjórnanda. Það þarf ekki að vera yfirmaðurinn á vinnustaðnum eða formaður félagsins. Betra er að hann velji einhvern annan, (gjarna nýjan á hverjum fundi eftir einhverju kerfi) til að stýra fundum. Hlutverk fundarstjórans er einfalt: sjá um að farið sé eftir dagskrá, tímaáætlun haldist, minna fundargesti á að halda sig við efnið og tala einn í einu. (5) Velja þarf ritara til að skrifa fundargerð. Helst ætti hún að vera sem nákvæmust, gefa mynd af skoðunum fundargesta en ekki bara telja upp umræðuefni eins og auglýsta dagskráin. Fundargerðin þarf síðan að vera opinber. Ekki ætti að vera vandamál að lesa hana upp í lok fundar og þá getur fólk strax staðfest hvort rétt sé skráð eða gert athugasemdir. Líka er hægt að lesa hana upp á næsta fundi eða auglýsa einhversstaðar á milli funda en það er ekki jafn gott. Fyrir hvern dagskrárlið ætti að ákveða eitthvað. Kannski er bara ákveðið að ekki þurfi að aðhafast. En ef eitthvað þarf að gera skal ákveða hver á að gera hvað. (6) Á góðum fundi ætti alltaf að vera tími fyrir dagskrárliðinn önnur mál. Þetta þarf að taka alvarlega, tíu mínútur af þeim klukkutíma sem fundurinn tekur ætti að ætla fyrir þennan lið. Ekki fara hálftíma fram yfir áætlaðan tveggja tíma fund og segja svo, „jæja, er einhver með önnur mál?“ Þessi liður er fyrir það sem ekki kemst fyrir í skipulaginu en er samt nauðsynlegt: Nýjar hugmyndir, kvartanir, útrás tilfinninga. Ef fundarstjórar taka þessa reglu alvarlega munu þeir verða varir við að bestu hlutirnir fara að gerast undir þessum lið. Starfsfólkið fer að benda á eitthvað sem engum datt í hug áður, nýjar leiðir. Yfirleitt er þessi líður síðast á dagskránni. Einn yfirmaður, sem ég hafði, fann upp á því snjallræði að hafa þennan lið fremst á dagskránni. Með því sýndi hann hvað hann tók hugmyndir og skoðanir starfsfólks alvarlega sem varð líka til þess stöðugar framfarir urðu í starfinu.

Allt of margir þekkja gallana sem ég minntist á, hafa setið á löngum, leiðinlegum, gagnslausum fundum þar sem blaðrað var fram og aftur um ekki neitt og enginn man eftirá hvað gerðist. Reglurnar um góða fundi eru líka allar dregnar af raunverulegri reynslu og hafa margsannað sig. Kannski allt í lagi að ég segi hvar ég var svona ánægður, það var í Grunnskólanum á Blönduósi, sem nú heitir Blönduskóli.

Þú heldur að hún komi aftur til þín,
hún muni sýna þér þá tryggð.
Heldurðu góði hún sé algjört fífl?

Þú heldur að hún komi aftur til þín
en veistu hvað þú hefur gert?
Daga, nætur grætur hún, þau tár átt þú.

Já, draumar ykkar voru fjólubláir
en sjáðu nú hvað varð úr þeim:
Daga, nætur grætur hún, þau tár átt þú.

Þú hélst að hún væri þín,
hefur veröldin villt þér sýn?
Skýjaborgir reistuð þið,
ekkaret annað kom ykkur við.

Maður í tímans eilífa straum,
lifir þú fyrir einn draum?

Hún trúði að þú myndir verða hennar,
en lítið dreymir hana nú.
Daga, nætur grætur hún, þau tár átt þú.

Hún kom - svo greitt - hún sá - það eitt
hún var - hún er - hún var þá þér ekki neitt.

Þú hélst að hún yrði þín,
það var allt saman eintómt grín.
Skýjaborgir reistuð þið,
því gat hún ekki treyst á þig?
Þú sem að lifir veraldarglaum
gafst henni aðeins einn draum.

Daga, nætur grætur hún. þau tár átt þú.
Daga, nætur grætur hún, þau tár átt þú.
Daga, nætur, nætur grætur hún, þau tár átt þú.

Þú heldur að hún komi aftur til þín!

Kannski muna sumir lesendur að ég er einhver dyggasti aðdáandi Paul McCartney sem um getur. Ég man eftir mér 7 ára syngjandi Obladí-oblada með fleiri krökkum. Þá var ég of lítill til að átta mig á hvað hljómsveitin væri fræg. Þegar ég fór að kaupa plötur á unglingsárum voru Bítlarinir hættir en þó í fullu fjöri hver í sínu lagi. Paul var minn maður, ég keypti allar hans plötur, m.a.s. litlu plöturnar. Þær voru til að koma á framfæri einu og einu lagi. Hinu megin á plötuna var svo sett eitthvað til uppfyllingar, B-hliðin. Lögin á B-hliðinni gleymast vanalega. En oft voru þau góð. Á vissu tímabili hafði ég fyrir hobbí að semja söngtexta. Djúpt ofan í skúffu liggur bunki með svona textum. Kannski segi ég söguna af því síðar. Þetta lag, Daytime Nighttime Suffering, var svona B-hliðarlag en hentaði vel til að búa til íslenskan texta. (Ég hef ekki hugmynd um hvernig stendur á teiknimyndinni með laginu, einhver aðdáandi hefur líklega raðað þessu saman). Svona texti er ekki ljóð. Tilgangur hans er fyrst og fremst að falla að laginu og vekja einhver hughrif í samræmi við tónlistina. Það er ekki að marka að lesa hann. Ég held að hann kæmi ekkert illa út ef þétt rokkband með kraftmiklum söngvara flytti hann.

Einhverntíma lýsti ég yfir að minn helsti gúru í heimspeki sé Oscar Brenifier. Ég ætla ekki beinlínis að draga það til baka núna en bara taka fram að yfirleitt finnst mér það sem ég fæst við hverju sinni merkilegast í heimi. Það er erfitt að verða ekki fyrir áhrifum af Óskari. Hann er svona yfirgnæfandi persónuleiki eins og sumir eru. Talsverður hópur hér á Íslandi (sennilega heimsmet miðað við höfðatölu) þekkir til hans; bæði hefur hann nokkrum sinnum komið hingað og haldið námskeið og árlega fara nokkrir Íslendingar á námskeið hans úti í Frakklandi eins og ég gerði 2010. 

Ekki eru allir jafn hrifnir af Óskari. Ein kenning hans virkar sérlega fráhrindandi á suma: það er að tilfinningar eigi ekki erindi í heimspekilega samræðu. Óskar er alltaf kaldur og yfirvegaður. Aldrei hef ég séð hann skipta skapi nema þegar einhver reyndi að rökræða í þaula þessa kenningu hans. Og þá hef ég eitt dæmi í huga. Myndin hér fyrir ofan var tekin þegar það samtal átti sér stað. Aftur á móti kemur hann oft öðrum í uppnám. Sumir verða reiðir. Sumir rjúka út í fússi. Sumir fara að gráta. Ég hef séð það gerast. Í flestum eða öllum tilfellum sem ég man eftir voru það konur. Í gær heyrði ég konu, sem sótti námskeið svipað því sem ég fór á, segja að hann sé kvenfjandsamlegur, kenningar hans séu „sexist“.

Í dag ætla ég ekki að dæma þar um, en þó segja söguna bak við þessa mynd. Hún er tekin heima hjá Óskari, í sumarhúsi hans úti í sveit, þar sem hann heldur námskeiðin. Myndin er tekin um miðnætti og námskeiðið hafði staðið í nokkra daga með stífum æfingum frá því snemma á morgnana. Utan dagskrár, á kvöldin, var stundum haldið áfram með óformlegar samræðuæfingar eins og þarna sést. Konan á myndinni er frá Íran. Hún lærði eðlisfræði í Bandaríkjunum en heima hjá sér hefur hún helgað sig því að breiða út heimspeki með börnum. Hún þýðir bækur á persnesku og gefur út, þ.á.m. bækur eftir Óskar; hún heldur námskeið fyrir kennara og fylgist með alþjóðlegu starfi á þessu sviði. Ég kynntist henni dálítið þessa viku sem við áttum samleið í Frakklandi. Hún útskýrði fyrir mér hvernig ætti að elda tah chin, algengan persneskan rétt sem ég kannaðist við fyrir í einfaldaðri útgáfu. Hún sagði mér frá starfi sínu; hvílík opinberun það hefði verið fyrir hana að kynnast stefnu Lipmans í barnaheimspekinni. Hún sagði frá því er hún þýddi bók Lipmans um siðferðileg efni og bar handritið undir múslimskan fræðimann. Hann sagði: „Þetta er hreinn íslam! Okkar börn hafa gott af að lesa þetta.“ Hún sagði frá fjölskyldu sinni, manninum sínum og dætrum sínum, og það var allt mjög líkt því sem rúmlega fertugar íslenskar konur tala um á kaffistofum. Hún tók þátt í öllum viðburðum vikunnar, ógleymanlegum veislum og skoðunarferðum, en gætti þó ævinlega að réttri siðsemi. Í vikulokin höfðu allir kynnst svo vel eftir stífar æfingar vikunnar að fólk kvaddist með kossi eins og siður er í Frakklandi. Hún kyssti kynsystur sínar þannig en gætti þess að snerta ekki karlmennina, ekki einu sinni til að kveðja með handabandi.

Þegar ég sýndi myndir úr þessari ferð á sínum tíma sleppti ég þessari (sjá myndaalbúm hér). Einhvernveginn fannst mér hún of persónuleg eða ekki viðeigandi að sýna hana. Núna man ég ekki nógu vel þær tilfinningar sem tengdust þeirri ákvörðun svo ég leyfi ykkur að sjá. Þið getið sjálf lesið í myndina: hvernig hún situr á enda sófans, með teppi yfir sér og hylur hárið en hann situr gleiður á stuttbuxum með skrifblokk á lærinu. Andstæðurnar á myndinni eru ekki bara karl-kona heldur líka vesturlandabúi-múslimi. Auk þess eru þau tvö ólíkar manngerðir. Hann með sína römmu skynsemishyggju (tilfinningar eiga ekki erindi í heimspekilega samræðu) en hún vill hafa pláss fyrir persónuegt sjónarhorn, persónulega upplifun, persónulegt ímyndunarafl, tilfinningar. Samtal þeirra tveggja þetta kvöld snerist um þessi efni. Aldrei hef ég annarstaðar upplifað þvílíka spennu að kalla mætti rafmagnað andrúmsloft. Hún færði fram mjög ákveðin rök fyrir sinni sýn og hann öll sín. Samtal þeirra stóð í klukkustund eða lengur (þau komu sér saman um að fyrst skyldi hann spyrja hana og svo hún hann). Í kring sátu 10-20 manns, þátttakendur á námskeiðinu, og öllum þótti sem þeir hefðu upplifað sögulega stund: Árekstur menningarheima, átök stórra hugsjóna. Samt án átaka. Þessi árekstur átti sér stað í vinsamlegri yfirvegaðri rökræðu.

Benedikt Spinoza (1632-1677)  er sá heimspekingur sögunnar sem ég held mest upp á. Þótt ég hafi sökkt mér í aðra höfunda og skrifað ritgerðir um þá, eins og Wittgenstein og Kant, þá er enginn sem mér hefur þótt hitta í mark um eilífðarmálin eins og þessi sérstaki útlagi: Fjölskylda hans var gerð útlæg úr heimalandinu fyrir trú sína og hann útlægur úr söfnuði sínum fyrir skoðanir sínar. Höfuðrit hans heitir Siðfræðin, sem er frekar villandi titill, því bókin fjallar um alla tilveru, upphaf og endi alheims, en áhugamál mannsins eins og ást, þekkingu, frelsi, dauða o.s.frv. inn á milli. Öðru hvoru sest ég með bók hans á frummálinu og sný nokkrum setningum á íslensku. Þau uppköst hafa flækst víða en núna var ég að safna saman því sem finnanlegt er; eitthvað gæti verið týnt. Draumurinn er að þýða alla bókina áður en ég drepst. Þau sem muna námskeiðið „nýaldarheimspeki“ taka kannski eftir að einkunnarorð þessarar síðu eru léttlyndur útúrsnúningur á setningu úr Spinoza.

Þegar ég var sex ára spurði ég mömmu mína hvort Guð væri til. Reyndar er ég ekki alveg viss hvað ég var gamall en þó veit ég að þetta gerðist fyrir þann atburð bernsku minnar sem ég miða við, semsagt áður en við fluttum, árið sem ég byrjaði í skóla. Þetta er ein af bernskuminningum sem eru nokkuð ljóslifandi fyrir mér.

Þannig var að ég hafði lent í deilu við besta vin minn og nágranna um tilvist Guðs (hann hét Kristján, ég hitti hann 35 árum síðar og við rifjuðum upp leiki okkar á Snælandi). Báðir þóttumst við hafa pottþétt rök. Ég sagði að hvergi væri hægt að sjá Guð og þessvegna væri hann ekki til. Kristján taldi það enga sönnun þótt ekki væri hægt að sjá hann, hann væri víst til. Þegar ég spurði hvar hann væri þá svaraði hann að Guð væri fyrir ofan skýin. Þá gat ég klekkt á honum með rökum sem hann átti engin svör við. Ég hafði nefnilega það forskot fram yfir hann að hafa ferðast í flugvél til Ísafjarðar og þannig farið upp fyrir skýin og ég sagði honum að þar hefði engan Guð verið að sjá. 

Þrátt fyrir þetta vildi vinur minn ekki láta af skoðun sinni. Þá greip ég til síðasta örþrifaráðs í öllum deilum sem var að kalla til æðsta kennivald sem ég vissi, semsagt að spyrja mömmu mína. (Ég tók greinilega meira mark á móður minni heldur en Ágústínus kirkjufaðir; hjá honum var það samt öfugt, móðir hans var kristin og átti þá ósk heitasta að sonurinn tæki kristni sem hann gerði þó ekki fyrr en þrítugur). Þegar við Kristján vorum litlir var varla búið að finna upp leikskóla heldur voru mömmur okkar heima og ævinlega tiltækar til að leysa öll vandamál, hvort sem það var blautar buxur, skráma eða spurning um eilífðarmál. Eftir að ég varð fullorðinn hef ég oft hlustað á samræður foreldra um hvernig eigi að svara spurningum barna um trúmál. Flestir foreldrar sem ég hef heyrt í hafa þá afstöðu að slá úr og í, segja við börnin að sumum finnist þetta og sumum hitt, og hugsa um leið að barnið sé of lítið fyrir svona spurningu og einhverntíma verði það nógu stórt til að mynda sér skoðun upp á eigin spýtur. Þetta er sama aðferð og flestir nota þegar börnin spyrja hvort jólasveinar séu til. Þetta finnst mér röng afstaða. Í samskiptum við barnið þitt gildir alger heiðarleiki: Segðu við barnið það sem þú trúir, það sem þú veist sannast.

Ég spurði semsagt mömmu: „Er Guð til?“ Hún hefur kannski hugsað sig um smá stund en hún svaraði skýrt: „Nei“. Þar með þóttist ég heldur betur hafa haft betur í rökræðu við vin minn. En ég er ekki viss um að hann hafi látið segjast. Hann hafði auðvitað annað kennivald heima hjá sér sem hann tók meira mark á. Síðan hef ég oft hugleitt spurninguna og rökrætt við vini og kunningja. En ég er þakklátur mömmu minni fyrir svarið sem hún gaf þegar ég var lítill. Ég veit að sumir foreldrar geta ekki hugsað sér að segja „nei“ við barn þegar það spyr svona. Þeim finnst að með því væri eitthvað tekið frá barninu. Ég get ekki samþykkt það. Mér finnst hreinleikinn, heiðarleikinn, sannleikurinn meira virði.

Ég var að lesa As You Like It, einn af gamanleikjum Shake­speare. Fyrir löngu síðan, meðan ég var í háskóla, las ég hann í þýðingu Helga Hálfdanarsonar þar sem hann heitir Sem yður þóknast. Ég man að mér þótti hann eitthvað það fyndnasta sem ég hafði séð og skellihló að kveð­skap hins ástsjúka Orlandos. Á þeim árum las ég góðan slatta af verkum Shakespears. Ég hafði kynnst honum í alvöru í síðasta bekk menntaskólans þar sem við lásum Rómeó og Júlíu. Ensku­kennarinn sagði að við gætum ekki verið þekkt fyrir að útskrifast úr máladeild nema lesa eitthvað eftir Shakespeare. Undir traustri leiðsögn hans og með vandaða útgáfu textans í höndunum varð þetta hin mesta skemmtun. Rómeó og Júlía náði vel til 19 ára ungmenna. Það er um unglinga og hefur í sér eitthvað af anda unglingsáranna þegar ástin sviptir manni um koll og allt er dálítið öfgakennt. Uppáhaldspersóna mín var Mercutio, frændi Rómeós. Hann minnti á Skarphéðin Njálsson. Um banasár sitt segir hann: "No, it's not as deep as a well, or as wide as a church door, but it's enough". Eftir þetta var ég kominn upp á lagið og náði mér í fleiri og fleiri leikrit. Í háskóla útí München valdi ég svo enskar bókmenntir sem aðra aukagrein mína. Ég man að í einu námskeiði skrifaði ég ritgerð um þau leikrit þar sem tvíburar koma við sögu. Við enskudeildina var mikið bókasafn helgað Shakespeare, hið stærsta á meginlandi Evrópu var manni sagt. Kennararnir voru kunnáttumenn og sannir aðdáendur. Allt þetta þótt mér frábærlega skemmtilegt. Ég hef alltaf verið meira fyrir gamanleikina en harmleikina. Harmleikirnir eru of hörmulegir fyrir mig. Ég hef svo væminn smekk. Munurinn er sá að harmleikir enda á að allir deyja en gamanleikir enda á að allir giftast. Sama gamanleikjahefð sést vel í skáldsögum Jane Austin og í rómantískum gamanmyndum nútímans. Shakespeare er alveg sérstaklega óheimspekilegur. Ég held það sé það sem ég kann vel við. Hann er svo fullkomlega jarðneskur, líkamlegur, fullur af lífinu sjálfu. 

Myndin er úr sýningu á As You Like It í Globe leikhúsinu í London 2009. Þarna eru elskendurnir í leikritinu, Orlando og Rósalind og hún dulbúin sem strákur. Einn af draumum mínum, sem enn hafa ekki ræst, er að koma í þetta leikhús. Það er eftirmynd af leikhúsum eins og þau voru á tímum Shakespears og heitir eftir því leikhúsi sem hann starfaði í.

Hér má heyra Suzanne Vega syngja lagið sitt, Tom's Diner, upprunalegu gerðina, án undirleiks. Þótt þessi útgáfa hafi verið fræg þá varð lagið enn vinsælla síðar þegar tveir plötusnúðar fundu upp á að setja trommur og undirleik við það. Þá var það orðið smellið danslag. En svona heyrði ég það fljótlega eftir útkomuna og fannst strax eitthvað heillandi þarna. Það er erfitt að útskýra hvað heillar, en eitthvað í sambandi við stemninguna – („stemning“? Er til betra orð fyrir það? Hughrif, andrúmsloft, augnablikið?). Áðan reyndi ég að lýsa þessari stemningu með sjálfum mér þangað til ég komst að því að ég hugsaði mér tvær ólíkar lýsingar og alveg ósamræmanlegar. Hér kemur önnur. 

Lagið hefur margt við sig. Fyrst er til að taka að það er grípandi, það er eyrnaormur, svona laglína sem festist í eyrunum og maður fer að raula án þess að geta að því gert. Svo hefur söngkonan fallega rödd. Söngvarar sem ná til okkar og heilla verða að hafa eitthvað sérstakt aukalega í röddinni sem náttúran gefur bara sumum. Það sem gerir lagið þó alveg sérstakt og engu líkt er að það skuli vera án undirleiks; það er innhverft, næstum eins og maður óvart heyri einhvern tala við sjálfan sig.

Best er að hlusta bara, ekki horfa á myndbandið, þá er eins og maður sé inni í hausnum á konunni. Eða allavega í hugsunum hennar (eru þær í hausnum?). Hún er inni á kaffihúsi, úti er rigning, afgreiðslumaðurinn hellir í bollann hennar, en aðeins hálfan og heilsar konu sem kemur blaut inn úr rigningunni. Svo sér hún konu fyrir utan gluggann og heldur fyrst að hún sé að horfa á sig en áttar sig svo á að hún sér aðeins spegilmynd sína í rúðunni. Hún flettir blaði og þar er frétt um mann sem dó. Hún heyrir í kirkjuklukkum í fjarska og fer þá að hugsa um rödd einhvers, sem áheyrandinn ímyndar sér kannski að sé, eða hafi verið, elskhugi. Svo áttar hún sig á að hún þarf að drífa sig til að ná lestinni. Lagið búið.

Þetta er ekki beint stórbrotið yrkisefni. Öllu hversdagslegra getur það varla orðið. Og þó, ef maður fer að gá eru stóru efnin þarna líka: ást, dauði, einstaklingurinn og heimurinn. En þar kemur eitt skemmtilegt við ljóðið, í því er allt jafn stórt, dauði manns úti í bæ, minningin um elskhugann, konan úti á götu sem tosar upp pilsið, þetta er allt jafn mikilvægt í ljóðinu. Það er þarna, engir dómar felldir um það, engar ályktanir dregnar. Við erum stödd inni í huga einhvers og framhjá fljóta hinar og þessar myndir án sérstakrar reglu og alls ekki eftir því hvort þær eru myndir af einhverju litlu eða stóru. Í laginu er bara það sem fyrir ber, án tillits til hvort það er gott eða slæmt, fallegt eða ljótt, nýtt eða gamalt. Allt slíkt er innan sviga, eða kannski öllu heldur í einhverjum athugasemdum aftast í bókinni.