Skúli Páls

Nú hef ég bloggað hér í nokkur ár og einstaka sinnum talað um einhverja heimspeki en aldrei minnst á eilífðarmálin; stóru spurningarnar: um líf eftir dauðann, upphaf eða endi alheimsins, endanlegt réttlæti, um guðdóminn. Ég hef vandlega sneitt hjá þessum vangaveltum. Ekki vegna þess að ég láti mér slíkar spurningar í léttu rúmi liggja. Þvert á móti. Þær eru hreyfiafl allra sem leggja stund á heimspeki af einhverri alvöru. Hinsvegar hef ég tekið alvarlega regluna sem Wittgenstein orðar svo ágætlega í formálanum að Tractatusi: "Það sem yfirleitt er hægt að segja er hægt að segja skýrt. Og það sem ekki er hægt að tala um, um það á maður að þegja."

Þetta hef ég skilið þannig að stóru spurningarnar skipta máli, hin hinstu rök eru raunveruleg. Það er bara ekki hægt að tala um þau. Hver sem bara byrjar að ræða þau er fyrr en varir farinn að lýsa persónulegum fordómum, segja innantómar dæmisögur, hafa yfir frasa sem helst eru í tísku þá stundina eða bara tala tóma þvælu. Svörin við þessum hinstu spurningum eru til. En þau er ekki hægt að segja. Kannski er hægt að sýna þau í lífi sínu (og hér nota ég aftur orð Wittgensteins).

Ég er gallharður guðleysingi. Stundum hef ég skemmt mér við að rökræða trúmál. En ég hef ekki gengið í lið með hinum herskáu guðleysingjum. Ég hef enga þörf fyrir að segja öðrum hverju þeir eiga að trúa eða ekki trúa. 

Í þessu öllu finn ég til skyldleika með ákveðnum höfundum. Það eru menn kenndir við mystík. "Dulhyggja" hefur verið notað til að þýða mystík en það er vont orð. "Dulhyggja" gefur í skyn myrkur, þoku, flækjur, þvælu, vitleysu. En mystík er fyrir mér eitthvað mjög tært. Bara djúpt. Kannski eins og djúpur hylur. 

Tveir af helstu snillingum 20. aldar aðhylltust mystík. Wittgenstein er annar. Hinn er Halldór Laxness. Þegar Laxness talar í þverstæðum þá er það mystíkerinn sem finnur að það mikilvægasta er ekki hægt að segja með orðum. Nokkrar persónur í sögum hans eru fulltrúar fyrir þetta viðhorf. Organistinn í Atómstöðinni og Jón Prímus í Kirkjuhaldinu. Bókmenntafræðingar kalla þennan þráð hjá Laxness "taóisma". Það má til sanns vegar færa því Laxness lærði af Kínverjunum. En taóismi (ásamt mikilvægum straumum í Búddisma) eru asíska útgáfan af mystík. Lesið Bókina um veginn. Er hún ekki hrein og tær? Þessi hugsun er til í Íslam líka. Þar kallast hún súfismi. 

Á miðöldum var maður í Þýskalandi sem hét Meister Eckehart. Hann hafði þessa sterku tilfinningu fyrir nærveru alheimsins, að maðurinn geti fundið til einingar með allri tilveru. Hann skrifaði um þetta ræður og ritgerðir. Þær eru yndisleg lesning, frábærar bókmenntir, en brjóta auðvitað gegn reglu Wittgensteins. En ég sé fyrir mér að rit hans tækju sig vel út á íslensku.

Þá er vetrardagskrá fjölskyldunnar að komast í gang. Ég labba á morgnana í sömu gömlu vinnu. Strákarnir byrjaðir hvor í sínum skóla. Magnús í Listaháskólann. Þar er listin ekki tekin neinum vettlingatökum. Auk þess er hann á fullu í rokkinu. Snorri er byrjaður í menntaskóla. Hann spilar áfram í Skólahljómsveitinni þó að hann fái þar ekki hljóðfærakennslu því hann er ekki lengur grunnskólanemandi. Aftur á móti verður hann í tónlistarskólanum Tónsölum að læra á bassann. Hljómsveitin hans hefur æft svona annan hvern dag undanfarið og af óminum sem berst úr skúrnum að dæma fer þeim bara fram. Flest hafa þeir samið sjálfir. En eitt gamalt og gott taka þeir alltaf: Apache sem Shadows spiluðu sextíu og eitthvað:

Ég hef komist að því að ég er haldinn dularfullu heilkenni sem læknavísindin kunna ekki skýringu á. Það lýsir sér þannig að ef ég horfi í skært ljós þá hnerra ég. Til dæmis ef ég kem út úr húsi í bjart sólskin þá líða bara fáar sekúndur þangað til ég þarf að hnerra nokkrum sinnum. Þetta gerist líka ef ég fer alveg upp að logandi ljósaperu og horfi beint inn í hana. Hnerri er alveg ósjálfrátt viðbragð og á meðan maður hnerrar getur maður ekki annað en lokað augunum, öll orka manns fer í hnerrann og á meðan er maður ekki sjálfs sín ráðandi sem er frekar óþægilegt þó að það standi stutt yfir.

Á útlensku heitir þetta "photic sneeze reflex". Einhver fann upp á að kalla það "Autosomal Dominant Compelling Helioophthalmic Outburst Syndrome" til að fá út styttinguna "achoo". Um þetta er ýmislegt hægt að lesa á netinu en heimildum ber ekki alveg saman. Sumir segja að 10% fólks sé haldið þessu en aðrir nefna tölur upp í 35%. Þó mun vera á hreinu að þetta sé arfgengt. Ég hef nú gleymt að spyrja ættingja mína hvort þeir kannist við þetta. Grein í Scientific American segir að engin skýring sé þekkt á þessu en Wikipedia talar um að taug frá nefinu liggi nálægt sjóntaug þannig að heilinn ruglist á skilaboðum um ljós og um ertingu í nefi. Einhversstaðar las ég að enginn geti orðið orustuflugmaður ef hann hefur þetta. Núna finn ég ekki þá heimild þannig að ég þori ekki að fullyrða um það. En mér þætti það ekki fráleit krafa því flugmenn fljúga oft í skæru ljósi og á meðan þeir hnerra eru þeir ekki í nokkru standi til að stýra flugvél. Reyndar hef ég aldrei sótt um að verða orustuflugmaður þannig að það kemur ekki svo mjög að sök. Heimildir eru til um þetta allt frá fornöld. Aristóteles lýsir þessu til dæmis í ritinu Problemata Physica. Greinin í þýsku Wikipediu er heldur ýtarlegri en sú enska og rekur einnig skemmtileg dæmi úr heimsbókmenntum þar sem minnst er á þetta. 

Þetta hefur svosem aldrei háð mér. En mínir nánustu kannast við hvernig ég verð skrítinn í framan ef ég kem skyndilega í skært ljós. Það er ögn spennuþrungið augnablik að vita að þá er hnerri á leiðinni. Þeim finnst þetta undarlegt. Þetta er pínu dularfullt og í bland ógnvekjandi. Kannski ætti ég að gangast fyrir að stofna hagsmunasamtök þeirra sem eru haldnir ljóshnerraheilkenninu til að berjast fyrir viðurkenningu samfélagsins á þessu ástandi sem lagt er á sum okkar.